آرایه‌ی تشبیه

تشبیه، در علم بیان به معنای شبیه کردن چیزی است به چیزی دیگر. تشبیه مانندگی مبتنی بر کذب است یا با اغراق همراه است؛ یعنی باید دو چیز را که در واقع به یکدیگر شبیه نیستند یا شباهتی آشکارا ندارند را، به هم مانند کنیم. در تشبیه، شاعر یا نویسنده شباهتی را ادعا و برقرار یا آشکار می‌کند؛ بنابراین، تشبیه جمله‌ای است که تمام ارکان تشبیه را داشته باشد اما مبتنی بر صدق باشد زیرا مخیل نیست، تشبیه نیز به حساب نمی‌آید. مثلاً در جملهٔ «سگ مانند شغال است» چون جمله مخیل نیست و در عالم واقع هم سگ و شغال از یک گونه‌اند، تشبیهی روی نداده است. اما جملهٔ تشبیهی جمله‌ای است که به ظاهر درست نمی‌نماید، و باعث تعحب می‌شود و کسی در دید منطقی به آن باور ندارد.

ارکان تشبیه: تشبیه را به چهار رکن: مشبه، مشبه‌به، ادات تشبیه و وجه شبه تقسیم کرده‌اند که مشبه و مشبه‌به را که در اصطلاح طرفین تشبیه می‌نامند، دو رکن اصلی تشبیه به شمار می‌آیند.

تشبیهی که در آن نه وجه شبه ذکر شود و نه ادات تشبیه بلیغ است. تشبیه بلیغ رساترین، زیباترین و مؤثرترین تشبیهات است. تشبیه بلیغ بر دو گونه است:

۱- تشبیه بلیغ اسنادی که در آن مشبه‌به به مشبه اسناد داده می‌شود مانند علم نور است.

۲- اضافه‌ی تشبیهی که در آن یکی از طرفین تشبیه به دیگری اضافه می‌شود مانند «درختِ دوستی».اضافه‌ی تشبیهی، دو رکن اصلی تشبیه یعنی مشبه و مشبه‌به، همیشه در جمله‌ می‌آیند و حذف نمی‌شوند اما وجه‌ شبه و ادات تشبیه می‌توانند حذف شوند‌. به جمله‌هایی که در آن مشبه و مشبه‌به آمده باشد و وجه‌ شبه و ادات‌ تشبیه در آن حذف شده باشند، اضافه‌ی تشبیهی می‌گویند.

نکته: در اضافه‌ی تشبیهی، همیشه مشبه‌به اول می‌آید و بعد از آن مشبه می‌آید.مثل عبارت" نسیمِ مادر " که در اینجا مادر مشبه و نسیم مشبه‌به و با نشانه‌ی اِ کوتاه به هم متصل شده‌اند." نسیمِ مادر " که جمله ی اصلی آن که ادات تشبیه و وجه شبه دارد:(مادر همانند نسیم مهربان است.) که در اینجا مادر مشبه، همانند ادات تشبیه،مهربان وجه شبه و نسیم مشبه به است. در این عبارت یعنی " نسیمِ مادر " به طور کلی مادر مشبه و نسیم مشبه‌به است و یک اضافه‌ی تشبیهی است.

 

 

 

                                                            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تشبیه صریح یا تشبیه مرسل: به تشبیهی که وجه شبه در آن حذف شده باشد تشبیه مجمل و به تشبیهی که ادات تشبیه در آن حذف شده باشد مؤکّد یا تشبیه محذوف‌الأدات یا تشبیه بالکنایه می‌گویند. اگر ادات در تشبیه ذکر شود به آن تشبیه صریح یا تشبیه مرسل می‌گویند

۱-مشبه: کلمه‌ای است که آن را به چیز دیگر مانند کرده‌اند و یا کلمه ای است که چیزی به آن مانند شده‌است.

۲-مشبه‌به: چیزی که مشبه ، به آن مانند شده را مشبه‌به می‌گویند.

۳-ادات تشبیه: به اداتی که نشانگر تشبیه هستند، ادات تشبیه گفته می‌شود. پرکاربردترین این ادات عبارت‌اند از: «مانند، مثل، همانند، به‌سان، چون، چو، به کردار، پنداری، گویی، به رنگ، به شکل، به اسلوب و…».

۴-وجه شبه: به امر ادعایی که ارتباط مشبّه و مشبّه‌به را نشان می‌دهد و نحوهٔ مانندگی آن‌ها را نشان می‌دهد، وجه شبه می‌گویند.

بر اساس تعریفی دیگر اقسام تشبیهی نیز وجود دارد که به آن اشاره می‌شود. از جمله:

حسی و غیر حسی: هر دو طرف مشبه و مشبه‌به حسی است یعنی با حواس ظاهر درک می‌شوند.

وهمی و خیالی: مشبه‌به وجود خارجی نداشته باشد.

یکی نیزهٔ تیز برداشت گیو     /

چو دندان غول و چو چنگال دیو

تشبیه مفرد به مفرد:دو طرف تشبیه هر دو مفرد باشد. مانند تشبیه روی به گل.

تشبیه مرکب به مرکب: دو طرف تشبیه دو چیز یا بیشتر باشد.

می اندر کف ساقی بی‌حجاب

/

سهیلی است در پنجهٔ آفتاب

تشبیه جمع:یک چیز را به چند چیز تشبیه کنند.

برخیز که شد بار دگر ابر بهار        /

از بهر صفای بوستان و گلزار

تشبیه تسویه: چند چیز را به یک چیز تشبیه کنند.

یک موی خیزد از تن من وز میان تو

یک نقطه آید از لب من وز دهان تو

تشبیه مفروق:هرگاه هر مشبه در شعر با مشبه به خود ذکر شود و«هر مشبه بهی را تالی مشبه خود قرار دهند.» هم ز جهل تو سوخت حاصل تو/عمر چون پنبه جهل چون شرر است تشبیه تمثیل: آنست که شاعر سخنی بگوید و برای روشنتر ساختن مقصود برای آن مثال و مورد مشابه بیاورد و به آن ارسال مثل نیز گفته‌اند.

جهان افروزی از اخگر نیاید     /      بزرگی خردسالان را نشاید

 

تشبیه‌ بلیغ: تشبیهی که در آن هم وجه شبه و هم ادات تشبیه‌ ذکر نشود، تشبیه‌ بلیغ نام دارد. اما دو رکن اصلی تشبیه‌ مشبه و مشبه‌به هستند و برخلاف دو رکن دیگر (ادات تشبیه‌ و وجه شبه) هیچ‌گاه حذف نمی‌شوند.

مثالی از تشبیه:

فارغ از سودم و زیان چو عدم
طرفه بی سود و بی زیان که منم

مشبه:‌ من

مشبه به (عقلی): عدم

ادات تشبیه:‌ چو

وجه شبه: فارغ از سود و زیان بودن

پی دی اف تشبیه

ادات تشبیه

۳-ادات تشبیه: به اداتی که نشانگر تشبیه هستند، ادات تشبیه گفته می‌شود. پرکاربردترین این ادات عبارت‌اند از: «مانند، مثل، همانند، به‌سان، چون، چو، به کردار، پنداری، گویی، به رنگ، به شکل، به اسلوب و…».